Odporność na promieniowanie i cyberataki, czyli FPGA w projektach kosmicznych

Kosmos szybko staje się kluczowym elementem globalnej infrastruktury komunikacyjnej. Satelity na orbicie okołoziemskiej zapewniają łączność wszystkim regionom świata. W miarę jak operatorzy komercyjni umieszczają na orbicie coraz liczniejsze konstelacje satelitów, powstaje globalna sieć bezprzewodowa, która zwiększa odporność na ataki wymierzone w infrastrukturę naziemną. Co więcej, przestrzeń kosmiczna umożliwia wdrażanie wysoce bezpiecznych protokołów opartych na mechanizmach kwantowych – rozwiązań, których implementacja w sieciach światłowodowych jest trudna.

Dodaj do ulubionych źródeł w Google
Posłuchaj
00:00

Kwantowa dystrybucja klucza (QKD) stanowi doskonały przykład tego, jak technologie kosmiczne otwierają nowe możliwości w zakresie poprawy bezpieczeństwa i niezawodności. Pozwala ona znacząco wzmocnić ochronę komunikacji przed podsłuchem, oferując bezpieczny sposób przesyłania jednorazowych lub ograniczonych w użyciu kluczy szyfrujących. Optyczne kanały transmisji realizowane w wolnej przestrzeni znajdującej się między satelitami pozwalają na utrzymanie stanu splątania kwantowego, co umożliwia realizację QKD na znacznie większych dystansach, niż jest to osiągalne w przypadku naziemnych sieci światłowodowych.

Optyczne sieci komunikacyjne w przestrzeni kosmicznej typu "free-space" zapewnią alternatywne ścieżki dla komunikacji międzykontynentalnej, stanowiąc zabezpieczenie na wypadek sabotażu lub uszkodzenia podmorskich i zakopanych w ziemi kabli światłowodowych. Bardziej zaawansowane satelity będą wyposażone w rozbudowane systemy komputerowe, wspierające monitorowanie warunków na Ziemi, podczas gdy inne pełnić będą funkcję centrów przetwarzania danych zlokalizowanych w kosmosie.

Są one znacznie trudniejsze do zaatakowania w sposób fizyczny, jednak satelity narażone są na inne zagrożenia – wciąż możliwe pozostają ataki cybernetyczne. Z tego powodu elektronika w satelitach o znaczeniu strategicznym musi być chroniona przed awariami. Skutki awarii w przestrzeni kosmicznej wykraczają daleko poza straty finansowe; uszkodzenie lub ograniczenie funkcjonalności satelity może zakłócić globalną komunikację, nawigację, monitorowanie pogody czy działania obronne.

Kosmos jest źródłem wielu problemów

Elektronika satelitarna jest narażona na jeszcze jeden problem: stałe oddziaływanie wysokoenergetycznych cząstek promieniowania kosmicznego, emitowanego przez odległe gwiazdy oraz na wysokoenergetyczne protony wyrzucane przez Słońce podczas okresowych burz magnetycznych. Obiekty na orbicie nie są chronione przez ziemską atmosferę, a gdy poruszają się w obrębie magnetosfery są narażone na znacznie większą liczbę takich cząstek. Kolizja takiej cząstki z atomami komponentu elektronicznego satelity, wywołuje ślad złożony z jonów i swobodnych elektronów, co może zakłócić działanie układów elektronicznych.

Niektóre cząstki dysponują tak dużą energią, że mogą doprowadzić do awarii urządzenia na skutek zjawiska zatrzaskiwania (latch-up). Najczęściej jednak problemy objawiają się w postaci pojedynczych zdarzeń typu SEU (single-event upset), podczas których w układzie gromadzi się ładunek elektryczny o wystarczającym natężeniu, by zmienić stan rejestru lub komórki pamięci.

Ochrona za pomocą korekcji błędów ECC jest oczywiście podstawą, niemniej urządzenia kosmiczne są szczególnie narażone na błędy, ponieważ nie mogą korzystać z tego samego poziomu korekcji po stronie programowej. Projektanci satelitów powszechnie wykorzystują układy FPGA, gdyż umożliwiają one implementację niestandardowego, szybkiego przetwarzania sprzętowego danych. Nawet duże konstelacje satelitarne rzadko uzasadniają koszty opracowania układów scalonych ASIC.

Nie chodzi tylko o wielkość produkcji – FPGA zapewniają elastyczność, której potrzebują dzisiejsze systemy. Rekonfigurowalność ułatwia prototypowanie i walidację projektu. Dzięki możliwości tworzenia niestandardowych obwodów, projektanci mogą tworzyć specjalne potoki przetwarzania danych, które poprawiają wydajność obliczeniową intensywnych operacji arytmetycznych niezbędnych dla sztucznej inteligencji i uczenia maszynowego. Ponadto układy FPGA umożliwiają wprowadzanie zmian w obwodach po ich uruchomieniu, także podczas pracy na orbicie.

Rys. 1. Układ FPGA typu RT PolarFire firmy Microchip

Układy FPGA oparte na technologii SRAM są szczególnie narażone na problemy wynikające z promieniowania kosmicznego, przede wszystkim na pojedyncze zdarzenia wywołujące zmianę stanu (SEU). W przeciwieństwie do chwilowych przekłamań bitów w rejestrach czy komórkach pamięci wykorzystywanych przez oprogramowanie, wystąpienie SEU w komórce konfiguracyjnej prowadzi do zmiany połączeń logicznych wewnątrz FPGA.

Zazwyczaj zakłócenia konfiguracji można usunąć poprzez ponowne wczytanie konfiguracji lub wyłączenie i ponowne włączenie zasilania układu FPGA; w takich przypadkach nie pozostawiają one trwałych skutków. Mogą jednak prowadzić do powstania niedozwolonych stanów logicznych wewnątrz układu. Jeśli nie zostaną skorygowane, mogą doprowadzić na przykład do jednoczesnego aktywowania obwodów pull-up i pull-down lub spowodować poważne konflikty na szynach danych – co w obu przypadkach grozi fizycznym uszkodzeniem układu FPGA.

Zabezpieczenia

Aby zabezpieczyć się przed skutkami SEU w układach FPGA typu SRAM stosuje się kosztowną potrójną redundancję modułową (TMR) w połączeniu z technikami "oczyszczania" pamięci konfiguracyjnej (scrubbing). Pozwala to przeciwdziałać ryzyku niepożądanych zmian w strukturze obwodów wywołanych przez SEU. Bez rozbudowanej redundancji pojedyncze zdarzenie SEU może doprowadzić do katastrofalnej awarii, zmieniając konfigurację obwodów, a tym samym – funkcjonalność całego układu. Technologie pamięci nieulotnej, takie jak pamięć typu flash, są znacznie mniej podatne na zjawiska wywołujące SEU. Choć pamięć flash również przechowuje dane w formie ładunku elektrycznego, wykazuje znacznie większą odporność na przekłamania bitów wywołane promieniowaniem niż pamięć SRAM stosowana w niektórych układach FPGA. Przekłada się to na mniejszą liczbę zdarzeń SEU oraz wyższą odporność na trwałe uszkodzenia spowodowane promieniowaniem jonizującym.

Nowoczesne układy FPGA z pamięcią nieulotną, takie jak te z rodzin PolarFire i RT PolarFire firmy Microchip, wykazują odporność na pojedyncze zdarzenia wywołane promieniowaniem (SEU) do wartości liniowego transferu energii (LET) przekraczającej 80 MeV ·cm²/mg oraz tolerancję na całkowitą dawkę promieniowania jonizującego powyżej 100 krad. Taka odporność umożliwia realizację długotrwałych misji na orbitach charakteryzujących się dużą gęstością cząstek wysokoenergetycznych – na przykład na orbitach przebiegających przez pasy Van Allena.

Kolejne problemy związane są z warunkami środowiskowymi w tym skrajne temperatury. Na orbitach satelity często doświadczają naprzemiennie intensywnego promieniowania słonecznego, które podnosi temperaturę otoczenia systemu, oraz znacznych spadków temperatury podczas przejścia w cień. Układy oparte na technologii Flash zużywają znacznie mniej energii niż ich odpowiedniki wykorzystujące pamięć SRAM. Chipy łączące odporność na promieniowanie z niskim poborem mocy (zarówno statycznym, jak i dynamicznym) ułatwiają zarządzanie ciepłem.

Cyberbezpieczeństwo

Oprócz czynników środowiskowych, kluczowe znaczenie ma ochrona przed cyberatakami wymierzonymi w systemy komunikacyjne. Cyberbezpieczeństwo musi być uwzględnione już na etapie projektowania układów scalonych. Choć protokoły takie jak QKD (kwantowa dystrybucja klucza) zapewniają najwyższy poziom ochrony przed podsłuchem, napastnicy zawsze będą szukać najsłabszego ogniwa – co oznacza próby naruszenia integralności systemów bazowych.

Odporne na promieniowanie układy FPGA zawierają warstwowe zabezpieczenia sprzętowe, które zapewniają zarówno zaufanie operacyjne, jak i cyberodporność. Sprzętowy rdzeń zaufania gwarantuje, że podczas uruchamiania ładowane są tylko uwierzytelnione, niesfałszowane strumienie bitów. Mechanizm ten zapobiega złośliwej konfiguracji lub wprowadzenia kodu trojańskiego.

Zintegrowane szyfrowanie strumienia bitów, wykorzystujące specjalizowane akceleratory kryptograficzne, zapewnia poufność i integralność zarówno podczas przechowywania danych, jak i komunikacji. Co więcej, zaimplementowane w FPGA metody uwierzytelniania zapewniają, że przechwycone dane konfiguracyjne nie mogą zostać wykorzystane do inżynierii wstecznej.

Takie funkcje pozwalają projektantom realizować uwierzytelniane aktualizacje w terenie. Wraz ze wzrostem zagrożeń, od prób naruszenia łańcuchów dostaw po uporczywe ataki zdalne, takie zabezpieczenia podtrzymują integralność systemu: kluczowe wymagania dla misji długotrwałych lub autonomicznych.

Rys. 2. Przetwarzanie brzegowe w kosmosie napędza popyt na odporne na promieniowanie, bezpieczne układy FPGA

W przyszłości kryptografia będzie wykorzystywać możliwości rekonfiguracji. Wraz z rozwojem komputerów kwantowych, starsze systemy kryptograficzne staną się podatne na ataki. Wdrożenie programowalnych, sprzętowych silników kryptograficznych w układach FPGA umożliwi im obsługę zmieniających się standardów postkwantowych. Pomaga to zapewnić długoterminową zdolność do realizacji misji.

Wdrożenie zabezpieczeń sprzętowych pomaga spełnić rządowe wymogi dotyczące cyberbezpieczeństwa. Wykorzystanie układów FPGA z natywną implementacją funkcji bezpiecznego rozruchu, szyfrowania i kwalifikacji radiacyjnej może znacząco zmniejszyć złożoność certyfikacji, a jednocześnie być zgodne z regulacjami prawnymi i zaleceniami branżowymi dotyczącymi zgodności z wymogami cyberbezpieczeństwa w przestrzeni kosmicznej.

Standardy gwarancją jakości

Zgodność ze standardami wojskowymi jest dodatkową gwarancją. Urządzenia certyfikowane zgodnie z normami Q i V listy kwalifikowanych producentów (QML) przechodzą kompleksową kontrolę zgodnie z normą MIL-STD-883, aby zapewnić trwałość w warunkach promieniowania i ekstremalnych temperatur. Microchip oferuje takie układy zarówno w obudowach ceramicznych, jak i zoptymalizowanych pod kątem kosztów, plastikowych, o kompatybilnych pinach. Takie podejście pozwala projektantom prototypować projekty z wykorzystaniem części w obudowach plastikowych, zanim przejdą na ceramiczne w przypadku gotowych jednostek. Elastyczność układów FPGA przyspiesza cykle projektowania i zmniejsza jednorazowe koszty inżynieryjne, przynosząc korzyści zarówno deweloperom małych satelitów, jak i dużym programom kosmicznym poszukującym sprawdzonej gwarancji.

Połączenie niewrażliwości i cyberbezpieczeństwa leży u podstaw elektroniki kosmicznej. Odporne na promieniowanie układy FPGA umożliwiają spełnienie obu tych wymagań. Układy te są odporne na trudne warunki panujące na orbicie oraz ataki z Ziemi lub innych satelitów dzięki cyfrowym zabezpieczeniom. Łącząc odporność na promieniowanie, sprzętowe zabezpieczenie i ultraniskie zużycie energii, takie chipy umożliwiają budowę trwałych i bezpiecznych statków kosmicznych. Ta filozofia projektowania wykracza poza przestrzeń kosmiczną, obejmując systemy obronne, energetyczne i infrastrukturę krytyczną, które muszą zapewnić ciągłą pracę w niesprzyjających warunkach i wysoką odporność na ataki cyfrowe.

Minh Nguyen, Microchip Technology

Microchip
www.microchip.com

Chcesz częściej widzieć nasze artykuły w Google? Dodaj ElektronikaB2B do ulubionych źródeł
Zobacz więcej w kategorii: Technika
Projektowanie i badania
Badania środowiskowe urządzeń elektronicznych – wpływ temperatury i wilgotności na niezawodność
Produkcja elektroniki
Precyzyjne dozowanie materiałów w produkcji elektroniki – technologie kontaktowe i bezkontaktowe
Zasilanie
ModusToolbox Motor Suite firmy Infineon - kompleksowe rozwiązanie do sterowania silnikami
Optoelektronika
Ekrany dotykowe w urządzeniach przemysłowych - możliwości, wyzwania i rozwiązania
Zasilanie
Dobór przetwornic DC/DC do systemów zasilania – parametry i kryteria wyboru
Projektowanie i badania
Przejście z prototypu do produkcji seryjnej elektroniki – kluczowe aspekty PCBA
Zobacz więcej z tagiem: Projektowanie i badania
Targi zagraniczne
SPS - Smart Production Solutions 2026
Technika
Badania środowiskowe urządzeń elektronicznych – wpływ temperatury i wilgotności na niezawodność
Technika
Przejście z prototypu do produkcji seryjnej elektroniki – kluczowe aspekty PCBA

Pamięć i dyski – komponenty, które muszą sprostać próbie czasu

Rozmowa z Robertem Sepetą, Business Development Managerem w polskim oddziale firmy Kingston Technology.
Zapytania ofertowe
Unikalny branżowy system komunikacji B2B Znajdź produkty i usługi, których potrzebujesz Katalog ponad 7000 firm i 60 tys. produktów