Dlaczego odprowadzanie ciepła ma znaczenie
Tranzystory MOSFET i IGBT, stabilizatory napięcia czy moduły przetwornic zamieniają część energii elektrycznej w ciepło. Wzrost temperatury złącza wpływa na parametry elektryczne półprzewodników, m.in. zwiększając rezystancję RDS(on) tranzystorów MOSFET i prądy upływu. Długotrwała praca w podwyższonej temperaturze może również przyspieszać starzenie elementów i zmęczenie połączeń.
Radiator o dużej powierzchni, ale nieprawidłowo zamontowany lub umieszczony w obudowie o ograniczonym przepływie powietrza, może chłodzić gorzej niż mniejszy radiator pracujący w odpowiednich warunkach. Dlatego jego dobór wymaga uwzględnienia całego toru przepływu ciepła, a nie tylko parametrów geometrycznych.
Opór cieplny – podstawowy parametr doboru
Opór cieplny Rth, wyrażany w K/W (liczbowo równoważnie °C/W), określa różnicę temperatur między dwoma punktami toru cieplnego przypadającą na jednostkę przepływającej mocy cieplnej. Radiator o oporze 2 K/W, odprowadzający 10 W ciepła, osiągnie w przybliżeniu temperaturę o 20 K wyższą od temperatury otoczenia.
W uproszczonym modelu tor cieplny elementu półprzewodnikowego opisuje się za pomocą trzech oporów: RθJC (złącze–obudowa), podawanego w karcie katalogowej komponentu, RθCS (obudowa–radiator), określającego opór cieplny połączenia, oraz RθSA (radiator–otoczenie), charakteryzującego radiator w danych warunkach chłodzenia.
Jeżeli niemal całe ciepło przepływa przez radiator, temperaturę złącza można oszacować ze wzoru:
Tj ≈ Ta + Pstrat × (RθJC + RθCS + RθSA)
gdzie Tj oznacza temperaturę złącza, Ta – temperaturę powietrza dopływającego do radiatora, a Pstrat – moc strat elementu.
Punktem wyjścia jest moc strat, a nie moc nominalna urządzenia. Przykładowo zasilacz o mocy wyjściowej 500 W i sprawności 94% rozprasza łącznie około 32 W ciepła, przy czym straty te są rozłożone na wiele elementów.
Model ten pomija równoległe drogi przepływu ciepła przez wyprowadzenia, płytkę PCB i obudowę urządzenia, a także wpływ sąsiednich źródeł ciepła oraz stany nieustalone. Katalogowa wartość RθSA obowiązuje natomiast w określonych warunkach pomiarowych – dla konkretnej długości profilu, orientacji radiatora, różnicy temperatur lub prędkości przepływu powietrza (rys. 1).
Geometria radiatora i właściwości materiału
O wartości RθSA decyduje nie tylko powierzchnia radiatora, lecz także efektywność jej wykorzystania. Zbyt cienkie i wysokie żebra mogą mieć ograniczoną sprawność cieplną, natomiast zbyt cienka podstawa utrudnia rozprowadzanie ciepła od niewielkiego źródła do bardziej oddalonych żeber. Dwukrotne wydłużenie profilu nie musi zmniejszać oporu cieplnego o połowę, ponieważ powietrze nagrzewa się podczas przepływu wzdłuż kanałów między żebrami.
Zagęszczenie żeber zwiększa powierzchnię wymiany ciepła, ale jednocześnie zmniejsza przekrój kanałów przepływowych. W warunkach konwekcji naturalnej warstwy przyścienne sąsiednich żeber mogą się łączyć, ograniczając cyrkulację powietrza. Z tego powodu większa liczba żeber nie zawsze oznacza skuteczniejsze chłodzenie. Gęste ożebrowanie może być korzystne przy przepływie wymuszonym, natomiast w chłodzeniu naturalnym konieczne jest zachowanie odpowiedniego rozstawu żeber.
W produkcji radiatorów powszechnie wykorzystuje się stopy aluminium przeznaczone do wyciskania, m.in. EN AW-6060 i EN AW-6063, których przewodność cieplna jest rzędu 200 W/(m·K), zależnie od stopu i jego stanu. Miedź przewodzi ciepło blisko dwukrotnie lepiej, ale aluminium jest ponad trzykrotnie lżejsze, tańsze i umożliwia wytwarzanie złożonych profili metodą ekstruzji. W konstrukcjach wymagających większej powierzchni chłodzącej stosuje się również radiatory z żebrami wciskanymi lub lutowanymi.
Chłodzenie naturalne i wymuszone
W chłodzeniu opartym na konwekcji naturalnej szczególne znaczenie ma orientacja radiatora. Pionowe ustawienie żeber, z zachowaniem wolnej przestrzeni nad radiatorem i pod nim, sprzyja przepływowi ogrzewającego się powietrza. Obrócenie tego samego profilu o 90° może wyraźnie zwiększyć jego opór cieplny.
Wartość RθSA zależy również od różnicy temperatur między radiatorem a otoczeniem. Dlatego parametru katalogowego podanego przykładowo dla ΔT = 75 K nie można bezpośrednio przenieść do projektu, w którym przewidywany przyrost temperatury wynosi 30 K.
Wymuszony przepływ powietrza może znacząco zmniejszyć opór cieplny radiatora. Istotna jest jednak rzeczywista prędkość powietrza w kanałach między żebrami, a nie tylko katalogowa wydajność wentylatora. Spadek ciśnienia na gęsto użebrowanym radiatorze ogranicza przepływ, a część powietrza może omijać jego powierzchnię szczelinami o mniejszych oporach.
Szczególnie wymagające warunki występują w zamkniętych obudowach. Temperatura powietrza wewnątrz urządzenia może być o kilkanaście kelwinów wyższa od temperatury otoczenia, a ścianki, przewody i pozostałe elementy konstrukcyjne ograniczają cyrkulację. Do obliczeń należy zatem przyjmować temperaturę powietrza w bezpośrednim otoczeniu radiatora, uwzględniając jego rzeczywistą zabudowę.
Montaż radiatora i opór cieplny połączenia
Metalowe powierzchnie stykają się przede wszystkim w miejscach występowania mikronierówności, natomiast pozostałe szczeliny wypełnia powietrze o przewodności cieplnej około 0,026 W/(m·K). Na skuteczność odprowadzania ciepła wpływają więc płaskość i czystość powierzchni, brak zadziorów oraz równomierny docisk zgodny z zaleceniami producenta komponentu. Odpowiednią jakość powierzchni montażowej można uzyskać m.in. przez obróbkę CNC.
Pasty termoprzewodzące, podkładki termiczne i materiały zmiennofazowe wypełniają nierówności, ograniczając opór cieplny połączenia. Nie eliminują go jednak całkowicie. Przewodność cieplna wielu takich materiałów jest znacznie niższa niż aluminium, dlatego grubość warstwy ma istotne znaczenie. Pastę należy nakładać możliwie cienką, równomierną warstwą zapewniającą wypełnienie nierówności, natomiast grubość podkładek trzeba dostosować do konstrukcji połączenia i zaleceń producenta.
Zastosowanie izolacji elektrycznej w postaci podkładek silikonowych, poliimidowych lub ceramicznych zazwyczaj zwiększa opór cieplny połączenia w porównaniu z bezpośrednim stykiem metalowych powierzchni. Jej wpływ należy uwzględnić w obliczeniach.
Znaczenie ma również wykończenie radiatora. Anodowanie zwiększa emisyjność powierzchni aluminium, poprawiając odprowadzanie ciepła przez promieniowanie. Efekt ten może być szczególnie istotny w układach chłodzonych naturalnie, w których udział promieniowania w całkowitej wymianie ciepła jest relatywnie większy. Emisyjność zależy przede wszystkim od właściwości warstwy powierzchniowej, dlatego czarne anodowanie nie jest automatycznie skuteczniejsze od innych wariantów anodowania.
Powłoka anodowa stanowi również warstwę izolującą elektrycznie. Jej wpływ na opór cieplny połączenia zależy od konstrukcji i sposobu montażu. W miejscach wymagających kontaktu elektrycznego lub uziemienia należy zapewnić odpowiednie połączenie przewodzące.
Jak dobrać radiator do konkretnego urządzenia?
Dobór radiatora należy rozpocząć od określenia mocy strat w najtrudniejszych przewidywanych warunkach pracy. Następnie trzeba ustalić projektową temperaturę złącza, z uwzględnieniem marginesu względem dopuszczalnej wartości katalogowej, maksymalną temperaturę powietrza dopływającego do radiatora oraz opory cieplne RθJC i RθCS.
Maksymalny dopuszczalny opór cieplny radiator–otoczenie można wyznaczyć z przekształconego wzoru:
RθSA,max = (Tj − Ta) / Pstrat − RθJC − RθCS
Rozważmy przykład obliczeniowy oparty na danych przyjętych wyłącznie w celach ilustracyjnych.
Dopuszczalna różnica temperatur wynosi 60 K. Przy mocy strat 15 W odpowiada to całkowitemu oporowi cieplnemu 4 K/W. Po odjęciu oporów złącze–obudowa i obudowa–radiator, wynoszących łącznie 1,5 K/W, otrzymujemy maksymalny opór radiatora:
RθSA,max = 2,5 K/W
Przyjęta temperatura projektowa 105°C jest wartością przykładową. W rzeczywistym projekcie należy określić ją na podstawie maksymalnej dopuszczalnej temperatury złącza konkretnego komponentu, z uwzględnieniem odpowiedniego marginesu bezpieczeństwa.
Potrzebny jest zatem radiator o oporze cieplnym nie większym niż 2,5 K/W w rzeczywistych warunkach pracy – przy docelowej orientacji, długości profilu i przepływie powietrza. Jeżeli na jednym radiatorze zamontowano kilka elementów, jego temperatura zależy od ich łącznej mocy strat, natomiast przy szacowaniu temperatury złącza każdego komponentu trzeba dodatkowo uwzględnić właściwe dla niego opory RθJC i RθCS.
Weryfikacja chłodzenia w gotowym urządzeniu
Obliczenia projektowe należy potwierdzić pomiarami temperatury. Termopary umożliwiają monitorowanie temperatury obudowy elementu i radiatora, natomiast kamera termowizyjna pozwala lokalizować obszary o podwyższonej temperaturze. Przy pomiarach termowizyjnych konieczne jest jednak uwzględnienie emisyjności powierzchni. Surowe aluminium silnie odbija promieniowanie podczerwone, dlatego odczyt może być obarczony znacznym błędem.
Temperatura radiatora nie jest równoznaczna z temperaturą złącza półprzewodnika. W odpowiednich warunkach pomiarowych można ją oszacować na podstawie temperatury obudowy i mocy strat, wykorzystując zależność:
Tj ≈ Tc + Pstrat × RθJC
gdzie Tc oznacza temperaturę obudowy mierzoną w punkcie odniesienia określonym dla parametru RθJC w dokumentacji komponentu.
Testy należy przeprowadzać przy maksymalnym przewidywanym obciążeniu i najwyższej zakładanej temperaturze otoczenia, w docelowej obudowie oraz przy rzeczywistej orientacji radiatora. Pomiary powinny obejmować stan ustalony cieplnie, którego osiągnięcie w przypadku masywnych radiatorów może wymagać nawet kilkudziesięciu minut.
Skuteczność radiatora zależy od całego toru odprowadzania ciepła – od struktury półprzewodnika, przez materiał termoprzewodzący i konstrukcję radiatora, po warunki przepływu powietrza w obudowie. Ostatecznym potwierdzeniem prawidłowego doboru są pomiary przeprowadzone w rzeczywistych warunkach pracy urządzenia.
Źródło: SEEN Distribution
Więcej na seen.com.pl