Warunki laboratoryjne – temperatura pokojowa, umiarkowana wilgotność i stabilne zasilanie – stanowią tylko wycinek rzeczywistego środowiska pracy urządzeń elektronicznych. Sterownik w szafie zewnętrznej, czujnik w chłodni czy moduł zamontowany w pojeździe mogą być narażone na znaczne wahania temperatury i wilgotności. Wiele mechanizmów uszkodzeń nie ujawnia się natychmiast. Ich skutki narastają w czasie lub występują dopiero przy określonej kombinacji warunków środowiskowych.
Temperatura – od dryfu parametrów do zmęczenia połączeń
Temperatura oddziałuje na elektronikę na dwa sposoby: zmienia parametry elektryczne podzespołów oraz wywołuje naprężenia mechaniczne wynikające z rozszerzalności cieplnej materiałów.
W elementach półprzewodnikowych wraz z temperaturą zmieniają się m.in. napięcie przewodzenia złącza p-n, prądy upływu, wzmocnienie tranzystorów i rezystancja kanału MOSFET-ów. W krzemowych złączach p-n, przy stałym prądzie, napięcie przewodzenia zazwyczaj maleje wraz ze wzrostem temperatury, typowo o około 2 mV/K. Zmiany te mogą wpływać na stabilność pracy układów analogowych i cyfrowych.
W niskiej temperaturze kondensatory elektrolityczne mogą tracić część pojemności, a ich rezystancja szeregowa ESR wyraźnie wzrasta, co pogarsza właściwości filtracyjne układów zasilania. Z kolei pojemność kondensatorów ceramicznych klasy II, takich jak X7R i X5R, zmienia się wraz z temperaturą w granicach określonych przez klasę dielektryka. W praktyce zależy również od napięcia polaryzacji oraz starzenia dielektryka. Zmianom temperaturowym podlegają także parametry rezonatorów, rezystorów i źródeł napięcia odniesienia, co ma szczególne znaczenie w precyzyjnych torach pomiarowych.
Drugą grupę zjawisk stanowią naprężenia termomechaniczne. Laminat FR-4, miedź, lut, korpusy ceramiczne i materiały obudów mają różne współczynniki rozszerzalności cieplnej (CTE). Podczas zmian temperatury różnice ich odkształceń powodują obciążenia mechaniczne połączeń lutowanych. Powtarzające się cykle nagrzewania i chłodzenia mogą prowadzić do zmęczenia materiału i powstawania mikropęknięć, szczególnie w połączeniach dużych elementów ceramicznych oraz układów w obudowach BGA i QFN. Podobne naprężenia mogą oddziaływać na metalizację przelotek, zwłaszcza w kierunku osi Z płytki drukowanej.
Z tego względu należy rozróżnić badania prowadzone w stałej temperaturze od badań obejmujących jej cykliczne zmiany. Pierwsze pozwalają ocenić zachowanie urządzenia lub jego odporność na określone warunki cieplne, przy czym badany obiekt nie zawsze musi pracować pod napięciem. Drugie służą m.in. do weryfikacji odporności konstrukcji na powtarzające się naprężenia termomechaniczne. Urządzenie, które pomyślnie przechodzi próbę w stałej temperaturze, może wykazywać problemy dopiero podczas cyklicznych zmian warunków.
Wilgotność i kondensacja – dwa różne zagrożenia
Podwyższona wilgotność może wpływać na niezawodność elektroniki nawet wtedy, gdy na powierzchni płytki drukowanej nie występują widoczne krople wody. Laminaty, maski lutownicze, tworzywa obudów i materiały izolacyjne mogą absorbować wilgoć, co w określonych warunkach prowadzi do pogorszenia ich właściwości izolacyjnych.
Na powierzchni PCB może również tworzyć się cienka warstwa zaadsorbowanej wilgoci. Jej przewodność wzrasta w obecności zanieczyszczeń jonowych, np. pozostałości po procesie lutowania. Powstające w ten sposób prądy upływu są szczególnie niepożądane w obwodach wysokoimpedancyjnych, takich jak wejścia wzmacniaczy pomiarowych, dzielniki rezystancyjne czy układy elektroniczne o bardzo małym poborze energii. Mogą powodować błędy pomiarowe, niestabilność parametrów oraz zwiększenie zużycia energii.
Długotrwałe oddziaływanie wilgoci sprzyja także korozji wyprowadzeń, styków i innych elementów metalowych. W obecności zanieczyszczeń jonowych i przy występowaniu różnicy potencjałów może zachodzić migracja elektrochemiczna. Jej skutkiem bywa powstawanie przewodzących struktur dendrytycznych między sąsiednimi ścieżkami lub wyprowadzeniami komponentów, co zwiększa ryzyko zwarć. Wilgoć i korozja mogą również prowadzić do wzrostu rezystancji styków w złączach.
Wysokiej wilgotności nie należy jednak utożsamiać z kondensacją pary wodnej. Przy stałej temperaturze wilgoć oddziałuje na materiały przede wszystkim przez absorpcję i adsorpcję. Kondensacja występuje natomiast wtedy, gdy temperatura powierzchni spada poniżej punktu rosy otaczającego powietrza, np. po przeniesieniu wychłodzonego urządzenia do ciepłego, wilgotnego pomieszczenia. Na powierzchni PCB może wówczas pojawić się ciekła woda, zdolna do tworzenia przewodzących połączeń między blisko położonymi wyprowadzeniami.
Rozróżnienie tych zjawisk ma znaczenie przy doborze metody badawczej. Próby przy stałej temperaturze i wysokiej wilgotności mogą być prowadzone bez kondensacji, natomiast cykliczne zmiany warunków klimatycznych mogą sprzyjać jej występowaniu w określonych fazach badania.
Jak przebiega badanie w komorze klimatycznej?
Badanie środowiskowe powinno rozpoczynać się od określenia warunków, w których urządzenie będzie pracować, a nie od wyboru ustawień komory klimatycznej. Istotne są zarówno przewidywane wartości temperatury i wilgotności, jak i czas ich oddziaływania, dynamika zmian oraz sposób użytkowania urządzenia.
Typowa procedura obejmuje:
-
Określenie warunków eksploatacji – uwzględnienie środowiska pracy, transportu i przechowywania urządzenia.
-
Dobór parametrów badania – ustalenie temperatury, wilgotności oraz czasu ekspozycji.
-
Opracowanie profilu klimatycznego – określenie szybkości zmian temperatury, czasu utrzymywania poszczególnych warunków i liczby cykli.
-
Przygotowanie badanego urządzenia – wykonanie pomiarów początkowych oraz ustalenie, czy obiekt będzie zasilany i obciążony podczas próby.
-
Przeprowadzenie ekspozycji – realizację przyjętego programu w komorze klimatycznej.
-
Kontrolę parametrów urządzenia – pomiary podczas badania, jeżeli wymaga tego procedura, a także po zakończeniu ekspozycji i ustabilizowaniu warunków.
-
Ocenę wyników – porównanie uzyskanych parametrów z przyjętymi kryteriami akceptacji i identyfikację ewentualnych nieprawidłowości.
Badanie przy stałej temperaturze pozwala ocenić odporność urządzenia na określone warunki cieplne, a w przypadku obiektów pracujących pod napięciem również ich funkcjonowanie na granicach przewidzianego zakresu temperatur. Cykle temperaturowe umożliwiają z kolei weryfikację skutków powtarzających się naprężeń mechanicznych.
W przypadku wilgotności badania prowadzone w stałych warunkach służą przede wszystkim do oceny wpływu długotrwałej ekspozycji, natomiast próby cykliczne uwzględniają jednoczesne zmiany temperatury i wilgotności.
Znaczenie ma również stan badanego urządzenia. Elektronika pracująca pod napięciem wydziela ciepło, co może zmieniać lokalne warunki klimatyczne i ograniczać kondensację na części powierzchni. Dlatego wyniki uzyskane dla urządzenia zasilanego i niezasilanego nie muszą być identyczne.
Nie istnieje jeden uniwersalny profil badawczy odpowiedni dla wszystkich konstrukcji. Parametry ekspozycji, liczba cykli i kryteria oceny powinny wynikać z wymagań dotyczących wyrobu oraz przewidywanych warunków jego eksploatacji.
Komora klimatyczna Binder MKF 115 – przykład zaplecza badawczego
Do realizacji badań środowiskowych wykorzystuje się programowalne komory klimatyczne, umożliwiające kontrolowanie temperatury, wilgotności oraz przebiegu zmian tych parametrów.
Przykładem takiego rozwiązania jest komora Binder MKF 115, wykorzystywana przez Spółkę Inżynierów SIM do testów i badań środowiskowych, w tym badań o zmiennych profilach klimatycznych.
Urządzenie umożliwia prowadzenie prób temperaturowych w zakresie od –40 do +180°C. Zakres regulacji wilgotności względnej wynosi 10–98%, natomiast kontrola wilgotności jest dostępna w przedziale temperatur od +10 do +95°C. Objętość komory wynosi 115 l.
Należy przy tym zaznaczyć, że regulacja wilgotności nie obejmuje całego zakresu temperatur pracy komory. Dostępne kombinacje temperatury i wilgotności są dodatkowo ograniczone charakterystyką klimatyczną urządzenia, określoną przez producenta.
Możliwość programowania profili klimatycznych i rejestracji parametrów pozwala prowadzić badania według ustalonego przebiegu oraz dokumentować warunki, w jakich znajdował się badany obiekt.
Jakie problemy ujawniają badania środowiskowe?
Jednym z podstawowych celów badań klimatycznych jest identyfikacja nieprawidłowości, które nie występują podczas standardowych testów funkcjonalnych w temperaturze pokojowej.
W niskiej temperaturze mogą ujawniać się problemy z uruchamianiem urządzenia, wynikające m.in. ze zmiany parametrów kondensatorów, nieprawidłowego narastania napięć zasilających czy zakłóceń pracy układów resetowania i oscylatorów. W przetwornicach zmiana rezystancji ESR kondensatorów może wpływać na filtrację napięcia oraz stabilność układu regulacji.
Inną grupę problemów stanowią zmiany dokładności torów pomiarowych. Dryf napięć odniesienia, offsetów wzmacniaczy lub parametrów elementów biernych może prowadzić do błędów, które pozostają niezauważone podczas pomiarów wykonywanych wyłącznie w temperaturze pokojowej.
Badania obejmujące cykliczne zmiany temperatury mogą ujawniać pogorszenie jakości połączeń elektrycznych wskutek naprężeń termomechanicznych. Szczególnie trudne do zdiagnozowania bywają usterki okresowe, występujące wyłącznie w wąskim przedziale temperatur. W takich przypadkach istotne jest monitorowanie parametrów badanego urządzenia podczas ekspozycji, a nie tylko przed jej rozpoczęciem i po zakończeniu.
Z kolei próby wilgotnościowe mogą pomóc w wykrywaniu nadmiernych prądów upływu, spadku rezystancji izolacji oraz problemów wynikających z kondensacji na powierzchni PCB.
Są to potencjalne mechanizmy nieprawidłowości, a nie usterki, które muszą wystąpić podczas każdego badania. Ostateczny rezultat zależy od konstrukcji urządzenia, zastosowanych materiałów, warunków ekspozycji oraz przyjętych kryteriów oceny.
Normy IEC 60068 w badaniach temperatury i wilgotności
Metody badań środowiskowych urządzeń i komponentów elektronicznych opisuje seria norm IEC 60068. Poszczególne części określają warunki przeprowadzania prób, sposób postępowania z badanym obiektem oraz zasady oceny jego zachowania.
Dla badań związanych z temperaturą i wilgotnością szczególnie istotne są następujące dokumenty:
Istotna jest różnica między badaniami wilgotności według IEC 60068-2-30 i IEC 60068-2-78. Pierwsza z norm opisuje próbę cykliczną, w której zmiany temperatury i wilgotności mogą prowadzić do kondensacji pary wodnej na badanym obiekcie. Druga dotyczy ekspozycji w warunkach stałej temperatury i wysokiej wilgotności, bez występowania kondensacji.
Normy określają metody przeprowadzania badań, natomiast dobór poziomów narażeń, czasu ekspozycji i kryteriów akceptacji powinien uwzględniać specyfikację wyrobu oraz warunki jego planowanego użytkowania.
Od wyników badań do zmian w konstrukcji
Badania środowiskowe mają największą wartość wtedy, gdy ich wyniki są wykorzystywane do weryfikacji założeń projektowych i wprowadzania zmian konstrukcyjnych. Samo stwierdzenie występowania nieprawidłowości nie wystarcza – konieczne jest ustalenie ich przyczyn.
Jeżeli podczas próby niskotemperaturowej pojawiają się problemy ze stabilnością zasilania, analiza może prowadzić do ponownej oceny parametrów kondensatorów, doboru komponentów lub konfiguracji układu regulacji. Zmiany dokładności torów pomiarowych mogą natomiast wymagać zastosowania elementów o mniejszym dryfie temperaturowym albo wprowadzenia odpowiedniej kompensacji.
W przypadku usterek związanych z cyklicznymi naprężeniami cieplnymi konieczna może być modyfikacja konstrukcji PCB, geometrii pól lutowniczych lub doboru materiałów o odpowiednich właściwościach termomechanicznych. Znaczenie ma m.in. ograniczanie niedopasowania współczynników rozszerzalności cieplnej w miejscach szczególnie narażonych na obciążenia.
Wyniki prób wilgotnościowych mogą z kolei wskazywać na potrzebę poprawy czystości płytki po montażu, zwiększenia odstępów izolacyjnych, zastosowania powłok ochronnych lub zmiany konstrukcji obudowy. Istotne mogą być również rozwiązania ograniczające kondensację oraz odpowiednie zabezpieczenie złączy i innych elementów metalowych.
Każda istotna zmiana konstrukcyjna powinna zostać ponownie zweryfikowana, ponieważ wyeliminowanie jednego problemu nie oznacza automatycznie usunięcia wszystkich zagrożeń związanych z warunkami środowiskowymi.
Badania klimatyczne stanowią zatem ważny element procesu projektowania i weryfikacji elektroniki. Pozwalają odtworzyć określone warunki środowiskowe, ocenić ich wpływ na działanie urządzenia i zidentyfikować potencjalne słabe punkty konstrukcji przed rozpoczęciem produkcji seryjnej. Pozytywny wynik pojedynczej próby potwierdza jednak spełnienie przyjętych kryteriów wyłącznie w określonych warunkach badania – nie jest gwarancją niezawodności przez cały okres eksploatacji.
Źródło: Spółka Inżynierów SIM Sp. z o.o.
Więcej na ems.sim.com.pl