Dzięki tej informacji konsumenci będą mogli szybko ocenić, czy naprawa urządzenia, które chcą kupić, będzie łatwa i opłacalna. Pozwoli to im świadomiej podejmować decyzje zakupowe, z uwzględnieniem wpływu, jaki wywierają one ostatecznie na środowisko, jeżeli przyczyniają się do zwiększenia ilości odpadów elektronicznych, gdy wybranego sprzętu nie można łatwo ani tanio naprawić. Ponadto wydłużenie okresu eksploatacji, ważne zwłaszcza w przypadku smartfonów i tabletów ze względu na masowość zakupu tych urządzeń, nie tylko zmniejsza ilość złomu elektronicznego trafiającego na wysypiska, ale oznacza też mniejsze zapotrzebowanie na zasoby do produkcji nowych urządzeń.
Przez stymulowanie popytu na trwalsze i łatwe w naprawie sprzęty z pewnością uda się pobudzić rozwój branży naprawczej. Oczekuje się, że doprowadzi to do wzrostu liczby lokalnych firm zajmujących się naprawami, co stworzy nowe miejsca pracy. Poza tym urządzenia o wyższej klasie łatwości naprawy będą atrakcyjniejsze dla świadomych ekologicznie konsumentów, co będzie zachęcać producentów do ulepszania swoich projektów, na przykład pod kątem modułowości konstrukcji, by wyróżnić je na tle konkurencji jak najwyższym indeksem naprawialności. Będzie to też więc sprzyjać innowacjom.
W obliczu tych korzyści wprowadzany system oceny naprawialności smartfonów i tabletów ma być z czasem rozszerzany o kolejne typy urządzeń elektronicznych, jak również małe sprzęty gospodarstwa domowego. Od czerwca 2025 roku obowiązek podawania indeksu naprawialności dotyczy smartfonów i tabletów.
Części priorytetowe
Wytyczne w zakresie wyznaczania indeksu naprawialności dla smartfonów i tabletów zamieszczono w dokumencie opracowanym przez Joint Research Centre, organ doradczy Komisji Europejskiej. W pierwszym kroku należy wybrać części priorytetowe (priority parts), dla których przeprowadzane będą obliczenia. Ograniczenie liczby podzespołów jest wymagane, by złożoność analizy utrzymana była na akceptowalnym poziomie. Wybierając części priorytetowe, pod uwagę brać trzeba przede wszystkim ich wpływ na ogólną funkcjonalność urządzenia i częstość ich awarii. Lista zalecanych podzespołów obejmuje: akumulator, ekran, ładowarkę, tylną pokrywę, kamery przednie, kamery tylne, wejście audio, wejście do podłączenia ładowarki, przyciski, mikrofon, głośniki oraz zawiasy (mechanizm składania wyświetlacza).
Drugim krokiem jest analiza cech, od których zależy możliwość naprawy. Na podstawie punktów przyznanych każdej z nich w dalszej kolejności obliczany jest indeks naprawialności. Wyróżniono sześć cech. Są to: głębokość demontażu (disassembly depth), złączki, narzędzia, części zamienne, aktualizacje oprogramowania oraz informacje o naprawach. Niektóre są rozpatrywane oddzielnie dla każdej części priorytetowej, a niektóre są analizowane na poziomie całego urządzenia.
Głębokość demontażu
Głębokość demontażu to liczba kroków, jakie trzeba wykonać, aby usunąć element z urządzenia bez jego uszkodzenia. Parametr ten pozwala ocenić wysiłek wymagany do uzyskania dostępu do części priorytetowych i/lub ich wymiany. Kolejne punktowane cechy to typ złączek i typ narzędzi, które są potrzebne do zdemontowania danej części. Ze względu na ten drugi wyróżnia się: naprawy, które nie wymagają użycia narzędzi, te, które można wykonać przy użyciu podstawowych narzędzi ogólnego przeznaczenia, te wymagające użycia specjalnych narzędzi, tych ogólnodostępnych i o zastrzeżonej konstrukcji. Rozróżnia się też narzędzia dostarczane z częścią zamienną i oferowane w zestawie z produktem w momencie zakupu.
Dostępność części zamiennych jest warunkiem przeprowadzenia naprawy. Choć może być różnie rozumiana - na przykład jako liczba lat od wprowadzenia na rynek ostatniego egzemplarza danego modelu urządzenia - szybkość dostawy części zapasowej wyrażana w liczbie dni roboczych od otrzymania zamówienia albo jej cena, w ocenie punktowej pod uwagę bierze się przede wszystkim dostępność dla określonych grup docelowych, wśród których wyróżnia się użytkowników końcowych i profesjonalnych serwisantów. Analizuje się też to, przez ile lat mają być zapewnione aktualizacje oprogramowania. Jeżeli chodzi o informacje o naprawie, ocenia się m.in. ich kompletność, tzn. dostępność schematów, listy niezbędnych narzędzi, instrukcji naprawy.
Punktacja
Punkty są przyznawane na poziomie podzespołów priorytetowych w przypadku pierwszych trzech parametrów (głębokość demontażu, rodzaj złączek, typ narzędzi) oraz na poziomie produktu dla pozostałych (dostępności części zamiennych, aktualizacji oprogramowania, informacji o naprawie). Przykładowo, jeżeli część można zdemontować w dwóch i mniejszej liczbie kroków, uzyskuje ona 5 punktów, jeżeli natomiast wymaga więcej niż 15 kroków – zaledwie 1 punkt.
Jeśli chodzi o rodzaje złączek, rozróżnia się te wielokrotnego użytku (reusable fasteners) oraz wyjmowane (z możliwością demontażu, removable fasteners). Pierwsze definiuje się jako oryginalny system mocowania, który można w całości ponownie wykorzystać w tym samym celu, podczas ponownego montażu części lub ten, który jest dostarczany wraz z nową częścią. Złączek wyjmowanych nie można wykorzystać wielokrotnie, ale można je usunąć bez uszkodzenia. Te ostatnie uzyskują 1 punkt, natomiast złączki wielokrotnego użytku 5 punktów.
Najwyżej punktowana jest naprawa bez użycia narzędzi. Jeżeli można wykorzystać narzędzia ogólnodostępne, należy przyznać 4 punkty, te oferowane z częścią zamienną – 3 punkty, te w zestawie z urządzeniem – 2 punkty, a narzędzia dostępne w sprzedaży – 1 punkt. Jeżeli do demontażu części priorytetowej potrzebne są różne typy narzędzi, należy wziąć pod uwagę wariant z najniższą ocenę.
Jeśli z kolei chodzi o dostępność części zapasowych, najwyżej punktowana jest dostępność zamienników wszystkich części priorytetowych dla użytkowników końcowych. W razie, gdy zapasowy wyświetlacz, bateria, tylna pokrywa i aparaty są udostępniane użytkownikom końcowym, a pozostałe zamienniki tylko profesjonalnym serwisantom, przyznaje się 4 punkty. Jeżeli ci pierwsi nie mają dostępu do zapasowych aparatów, tylnej pokrywy ani baterii, należy przyznać odpowiednio 3, 2 i 1 punkt.
Aktualizacje oprogramowania ocenia się ze względu na okres ich minimalnej gwarantowanej dostępności liczony od momentu wprowadzeniu na rynek ostatniego egzemplarza danego modelu urządzenia. Rozróżnia się w tym przypadku aktualizacje funkcjonalności systemu operacyjnego oraz zabezpieczeń. Najwięcej punktów uzyskują urządzenia, dla których te pierwsze zapewnione są przez przynajmniej 7 lat, zaś drugie – przez co najmniej 6. Najniżej oceniana jest ich dostępność przez odpowiednio 5 i 3 lata. W przypadku oceny informacji o naprawie, jeśli jest udostępniana za darmo użytkownikom końcowym, przyznaje się 5 punktów, a za darmo lub odpłatnie zarejestrowanym profesjonalnym serwisantom – odpowiednio 3 i 1 punkt.
Indeks naprawialności
Kolejny krok to przypisanie częściom priorytetowym i cechom wpływającym na łatwość naprawy współczynników wagowych. W ten sposób uwzględnia się to, że poszczególne podzespoły różnią się prawdopodobieństwem awarii oraz znaczeniem funkcjonalnym. Różnice te można przełożyć na system punktacji właśnie poprzez przypisanie im różnych wag.
Badania pokazują, że w smartfonach i tabletach najczęściej psują się wyświetlacze, obudowy, aparaty i baterie. Uszkodzenia obudowy można jednak uznać za mniej istotne, gdyż zwykle pogarszają jedynie estetykę, ale nie wpływają na podstawową funkcjonalność urządzenia. Największe wagi przypisuje się w związku z tym częściom o wysokim znaczeniu funkcjonalnym i wysokim prawdopodobieństwie awarii – według zaleceń są to wyświetlacze oraz baterie (waga 25–30%). Podobnie priorytetyzuje się głębokość demontażu (25%), typ złączek (15%) i narzędzi (15%).
Aby obliczyć indeks naprawialności należy wyznaczyć sumę iloczynów współczynników wagowych oraz punktów przyznanych poszczególnym częściom priorytetowym za określone cechy, które charakteryzują łatwość ich naprawy. Na podstawie jego wartości urządzenie zaliczane jest do konkretnej klasy, od A (najwyższy wskaźnik naprawialności) do E (najniższy wskaźnik naprawialności). Formuły obliczeniowe i przedziały wartości indeksu naprawialności dla poszczególnych klas są dostępne w dokumentacji udostępnianej przez JRC. W jej załącznikach można również znaleźć dodatkowe wskazówki.
Przykładem są wyjaśnienia dotyczące obliczania głębokości demontażu. Definiuje się ją jako liczbę kroków potrzebnych do usunięcia docelowej części z produktu. Krok z kolei składa się z operacji, które kończą się usunięciem części i/lub zmianą narzędzia. W przykładowej sekwencji demontażu pierwszy krok kończy się usunięciem części, drugi rozpoczyna się od chwycenia narzędzia, obejmuje usunięcie złączki i kończy się zwolnieniem narzędzia, a trzeci rozpoczyna się od chwycenia innego narzędzia, obejmuje usunięcie złączki i kończy się usunięciem części. Jedynymi czynnościami, które stanowią zakończenie kroku, są usunięcie części lub zmiana narzędzia. Usunięcie złączki nie jest uważane za krok, chyba że wiąże się ze zmianą narzędzia albo usunięciem części. Należy pamiętać, że złączka nie jest traktowana jako część. Co więcej, ręka nie jest uważana za narzędzie, a jeśli jej użycie prowadzi do usunięcia części urządzenia, czynność tę należy uznać za krok bez użycia narzędzi. W niektórych scenariuszach naprawy może być konieczne jednoczesne użycie kilku narzędzi. W takim przypadku chwycenie każdego z nich należy uznać za oddzielny krok.
Monika Jaworowska
