Jednym z takich zagrożeń jest spoofing, czyli emisja spreparowanych sygnałów imitujących sygnały nawigacji satelitarnej. Odbiornik może wówczas uznać fałszywy sygnał za prawidłowy i wyznaczyć błędną pozycję. Dla smartfona czy samochodu może to oznaczać niewłaściwą trasę. W przypadku samolotu, bezzałogowca, jednostki wojskowej czy infrastruktury krytycznej konsekwencje mogą być znacznie poważniejsze.
Między innymi z tego powodu rozwijane są technologie umożliwiające określanie położenia bez wykorzystania sygnałów GNSS. Jedną z nich są systemy nawigacji kwantowej wykorzystujące bardzo precyzyjne pomiary pola magnetycznego. Amerykański startup Dirac Labs pracuje nad rozwiązaniem, które ma umożliwić budowę kompaktowych odbiorników nawigacyjnych wykorzystujących naturalne pole magnetyczne Ziemi.
Koncepcja ta wykorzystuje fakt, że ziemskie pole magnetyczne nie jest jednorodne. Jego natężenie i kierunek zmieniają się w zależności od położenia geograficznego. Odpowiednio czuły magnetometr może zatem rejestrować charakterystyczny profil pola, a następnie porównywać go z wcześniej przygotowaną mapą. W praktyce przypomina to nawigację opartą na mapie sygnatur magnetycznych. Urządzenie mierzy lokalne pole magnetyczne, a algorytm określa najbardziej prawdopodobną pozycję na podstawie zgromadzonych danych referencyjnych.
Takie podejście nie wymaga odbioru sygnału z satelitów. Oznacza to odporność na klasyczne zagłuszanie GNSS oraz znacznie większą odporność na spoofing. Nie jest to jednak prosty zamiennik GPS. Dokładność systemu zależy między innymi od czułości sensora, jakości mapy magnetycznej oraz możliwości algorytmów odpowiedzialnych za korelację pomiarów z bazą danych.
Nawigacja pod powierzchnią Ziemi
Jednym z oczywistych obszarów, które skorzystają tego rozwiązania są bezzałogowe statki powietrzne. Dron wyposażony w niezależny system pozycjonowania może zachować możliwość określania swojej pozycji w warunkach zakłóceń GNSS. Podobne rozwiązania mogą znaleźć zastosowanie w lotnictwie załogowym, szczególnie jako dodatkowe źródło informacji dla systemów nawigacyjnych.
Technologia może być jednak również interesująca poza lotnictwem. Pole magnetyczne można mierzyć pod powierzchnią wody, dlatego rozwiązania tego typu mogą potencjalnie znaleźć zastosowanie w pojazdach podwodnych. W grę wchodzą także systemy monitorowania infrastruktury podmorskiej, lokalizowanie kabli oraz mapowanie dna morskiego. Jest to szczególnie interesujące w kontekście niedostatecznego rozpoznania oceanów. Duża część dna morskiego nadal nie została szczegółowo zmapowana, a system nawigacyjny niezależny od GNSS może być przydatnym elementem wyposażenia autonomicznych platform wykonujących takie pomiary.
Największą wartością takich rozwiązań nie jest jednak samo zastąpienie odbiornika GPS. Znacznie ważniejsza jest możliwość stworzenia dodatkowego, fizycznie niezależnego źródła informacji o położeniu.
Kwantowy pomiar
Kluczowym elementem rozwiązania Dirac Labs są centra azot-pustka, określane jako centra NV występujące w strukturze krystalicznej diamentu. Są to defekty sieci krystalicznej, których właściwości kwantowe można wykorzystać do bardzo czułego pomiaru pola magnetycznego. W uproszczeniu sensor wykorzystuje laser do wzbudzenia centrów NV. Zależnie od stanu kwantowego emitują one światło o określonych właściwościach. Zmiany tej emisji można rejestrować za pomocą fotodetektora i na tej podstawie określać parametry zewnętrznego pola magnetycznego. Dirac Labs opracowuje przy tym własną architekturę optyczną. Według założeń firmy element pomiarowy może zostać zintegrowany w stosunkowo niewielkim module o wymiarach około 5 × 5 cm. Ma to istotne znaczenie dla zastosowań mobilnych, ponieważ klasyczne systemy magnetometryczne o wysokiej czułości mogą być trudniejsze do integracji z małymi platformami.
Sam czuły magnetometr nie wystarcza do stworzenia systemu nawigacyjnego. Dane z sensora trzeba przetworzyć, a następnie zestawić z mapą pola magnetycznego. W tym miejscu pojawiają się algorytmy uczenia maszynowego. Prototyp Dirac Labs wykorzystuje komputer Nvidia Jetson Orin Nano do lokalnego przetwarzania danych. Docelowo firma rozważa zastosowanie układów FPGA, które mogą lepiej odpowiadać wymaganiom systemów embedded wymagających niskich opóźnień i przewidywalnego czasu wykonania. Istotne jest również to, że analiza może być wykonywana bez przesyłania danych do chmury.
Z punktu widzenia systemów przemysłowych i wojskowych ogranicza to zależność od łączności z zewnętrzną infrastrukturą oraz upraszcza integrację z urządzeniami pracującymi w środowiskach o ograniczonej dostępności sieci. Firma wykorzystuje do uczenia modele oparte na wieloletnich pomiarach pola magnetycznego. Według deklaracji baza obejmuje około 70 lat danych magnetycznych. Algorytmy mają również uwzględniać zmienność pola w czasie, co jest istotne, ponieważ jego charakterystyka nie pozostaje całkowicie stała. Technologia centrów NV jest dobrze znana w środowisku badawczym, jednak jej przełożenie na masową produkcję układów pomiarowych pozostaje istotnym wyzwaniem. Dopiero rozwój nauczania maszynowego otworzył furtkę do poważniejszych badań w tym kierunku. Niemniej, wciąż jest to poważne wyzwanie inżynieryjne.
W przypadku urządzeń przeznaczonych do zastosowań profesjonalnych liczy się nie tylko czułość pojedynczego sensora. Równie ważna jest powtarzalność parametrów pomiędzy egzemplarzami, stabilność temperaturowa, odporność na zakłócenia oraz możliwość skalowania produkcji. Dirac Labs chce wykorzystać procesy zbliżone do tych stosowanych w produkcji półprzewodników CMOS. Firma pracuje między innymi nad wykorzystaniem wieloprocesowych wafli produkowanych w niewielkich seriach. W rozwoju technologii uczestniczy także Great Lakes Crystal Technologies. Na obecnym etapie największymi wyzwaniami pozostają jednak koszt, powtarzalność parametrów oraz możliwość produkcji takich sensorów na większą skalę. Dlatego bardziej prawdopodobne od całkowitego zastąpienia GPS jest wykorzystanie magnetometrów kwantowych jako dodatkowego źródła danych w systemach wielosensorowych.
Strategiczne znaczenie
Rozwój tej technologii ma również znaczenie strategiczne. Nad kwantowymi magnetometrami i nawigacją niezależną od GNSS pracują nie tylko amerykańskie firmy, takie jak Dirac Labs, Q-CTRL czy SandboxAQ, ale również zespoły badawcze i przedsiębiorstwa w Chinach. Państwo Środka intensywnie rozwija własne technologie nawigacji kwantowej, co wpisuje się w szerszy wyścig technologiczny dotyczący sensorów, systemów pozycjonowania i infrastruktury odpornej na zakłócenia.