Samo to nie byłoby tak naprawę większym problemem. Wbrew nazwie nie wszystkie metale ziem rzadkich są faktycznie rzadkie, sporo z nich występuje w ilościach porównywalnych do cynku. Wydobycie i rafinacja to jednak segmenty, w których Chiny dominują niemal całkowicie. Udział Chin w rafinacji rud sięga aż 90% – to funkcjonalny monopol.
Dla Europy to wyjątkowo niekorzystny scenariusz. Metale ziem rzadkich są fundamentem współczesnych technologii – szczególną uwagę należy zwrócić na magnesy neodymowe, wykorzystywane w elektronice, generatorach turbin wiatrowych czy silnikach hybrydowych. Jak Europa może próbować zachować niezależność technologiczną, jeśli stabilność łańcucha dostaw zależy od jednej decyzji Pekinu?
Europa importuje dziś ponad 95% magnesów z Azji, głównie z Chin. A już teraz pojawiają się liczne ograniczenia. Niektóre z nich utrudniają produkcje, a jeszcze inne sprawiają, że do Chin wyciekają tajemnice handlowe i technologia europejskich przedsiębiorstw. Nowy system licencji eksportowych pełni bowiem funkcję znacznie szerszą niż tylko kontrolną. Wymaga on podania szczegółowych danych dotyczących końcowego użytkownika oraz planowanego zastosowania surowców. W wielu przypadkach jest to wręcz scenariusz nie do przyjęcia.
Fakty są proste. Unia nie dysponuje własnymi działającymi kopalniami ani pełnym łańcuchem produkcyjnym. Nie istnieje też scenariusz, w którym takowe pojawią się na przestrzeni najbliższych dziesięciu lat. To procesy wymagające wielomiliardowych inwestycji zarówno w infrastrukturę, jak i badania. Nie oznacza to jednak, że Unia pozostaje całkowicie bezbronna. Jednym z niewielu realnych rozwiązań pozostaje recykling. To on może pozwolić utrzymać część surowców w obiegu wewnętrznym i ponownie je wykorzystywać, zamiast całkowicie polegać na dostawach z Azji.
Dla Europy kluczowe jest podejście oparte na obiegu zamkniętym. Proces recyklingu ma obejmować wszystkie etapy łańcucha wartości – od zbiórki zużytych magnesów z wyrzucanych urządzeń, przez demontaż i odzysk metali ziem rzadkich, aż po produkcję proszku z materiału z recyklingu i wytwarzanie z niego nowych magnesów.
Przed branżą stoi wiele przeszkód
Europa nie posiada ani jednej kopalni funkcjonującej komercyjnie, ma zaledwie kilka zakładów produkujących magnesy oraz tylko nieliczne instalacje dysponujące technologią potrzebną do recyklingu pierwiastków ziem rzadkich. Choć inicjatywy recyklingowe stopniowo się rozwijają, a wiedza o zbiórce rośnie, większość materiałów z tej grupy wciąż nie jest odzyskiwana. Europa jest daleka od wdrożenia recyklingu na skalę przemysłową.
Jedną z ciekawszych inicjatyw w tej kwestii jest HARMONY. To projekt mający na celu zwiększenie możliwości recyklingu magnesów z pierwiastków ziem rzadkich pochodzących z produktów zużytych, w tym turbin wiatrowych, silników elektrycznych i innego zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego. Jak na razie, w jego ramach 21 partnerów z branży przemysłowej wspólnie ze środowiskami akademickimi w Europie opracowuje proces zamkniętego obiegu dla trwałych magnesów neodymowo-żelazowo-borowych, jednocześnie odzyskując najczęściej spotykane pierwiastki ziem rzadkich, gdy bezpośredni recykling nie jest możliwy. Proces recyklingu obejmuje wszystkie etapy łańcucha dostaw i cyklu życia produktu: zbiórkę magnesów z produktów zużytych, demontaż i odzysk metali ziem rzadkich poprzez recykling, produkcję sproszkowanych magnesów z materiałów wtórnych oraz wytwarzanie nowych magnesów z odzyskanego proszku. Planowane jest rozpoczęcie produkcji na pełną skalę w 2028 roku.
Projekt HARMONY, przynajmniej w teorii, realnie identyfikuje wyzwania związane z recyklingiem magnesów w zamkniętym obiegu i podejmuje działania, aby je pokonać. Przykładowo, włoska firma zajmująca się gospodarką odpadami, partner HARMONY, odwiedza zakłady przetwarzania odpadów, pobiera próbki i mapuje, które produkty zawierają pierwiastki ziem rzadkich. To właśnie szereg drobnych i z pozoru nieważnych działań może stworzyć funkcjonalny ekosystem recyklingu. Europa nie ma większego wyboru – musimy być skrupulatni, dokładni i nie marnować absolutnie niczego.
HARMONY nie jest jedynym projektem w Europie pracującym nad cyrkularnością magnesów z pierwiastków ziem rzadkich. Inne inicjatywy, projekty i regulacje UE również dążą do ograniczenia zależności Europy od azjatyckich złóż metali ziem rzadkich. Projekt GREENE modyfikuje magnesy neodymowe tak, aby zawierały mniej pierwiastków ziem rzadkich, podczas gdy REEsilience rozwija oprogramowanie i narzędzia oparte na danych, które mają uczynić łańcuch dostaw magnesów bardziej zrównoważonym. Finalnie, wszystkie te rozwiązania mogą wspólnie pomóc z jednym, dużym problemem.
