Materiały i podzespoły do ochrony antystatycznej

Ochrona realizowanej produkcji i wytwarzanych urządzeń przed narażeniami ze strony wyładowań elektrostatycznych to dzisiaj konieczność wynikająca z presji na jakość, wymagań prawnych i norm, a także z tego, że stale rośnie skomplikowanie urządzeń, zaawansowanie wykorzystywanych w nich technologii i tym samym zwiększa się podatność układów elektronicznych na uszkodzenia. Urządzeń w naszym otoczeniu jest coraz więcej, stają się one bardziej specjalizowane, pracują w coraz bardziej odpowiedzialnych zadaniach i tym samym znaczenie jakości i pewności ich pracy stale rośnie.

Układy półprzewodnikowe pracują obecnie przy niskich napięciach znamionowych, pobierają znacznie mniejszą moc niż kiedyś i są wielokrotnie bardziej złożone. Skutkiem tych procesów jest ich znacznie większa podatność na wyładowania, wymuszająca skuteczniejszą ochronę. Ponadto warto zauważyć, że mówiąc o ochronie elementów, najczęściej myśli się o półprzewodnikach, bo są one najdelikatniejsze, ale wraz z malejącymi rozmiarami obudów ochrona antystatyczna dotyczy teraz również podzespołów pasywnych. One nie mają już tak dużej objętości, aby ich zdolność do pochłaniania energii wyładowania była taka jak dawniej - dla relatywnie dużych elementów THT.

KOSZTY SERWISU WYMUSZAJĄ NACISK NA SKUTECZNĄ OCHRONĘ

Uszkodzenia oraz zakłócenia pracy na skutek wyładowań elektrostatycznych są szczególnie dokuczliwe, gdyż często dają niejasne odczyty stanu, nie zawsze uwidaczniają się w momencie oddziaływania, ale dopiero w czasie eksploatacji, a także są trudne do rozpoznania przez użytkowników i osoby niebędące fachowcami w tej dziedzinie.

Struktura przychodów krajowych dostawców produktów antystatycznych

Materiały i podzespoły związane z ochroną antystatyczną dla większości firm z tego zestawienia uzupełniają oferty handlowe jako użyteczny dodatek, na którym się zarabia niewiele, ale jest on niemal obowiązkowym elementem zapewnienia kompleksowości. Widać to po stronie obrotów, jakie osiągają dostawcy ze sprzedaży, bo dla aż dla 2/3 firm nie wykraczają one poza próg 500 tys. zł rocznie, co należy uznać za niewielkie zaangażowanie. Patrząc na przeciwległy biegun, widzimy jednocześnie, że tylko co 6. firma ma sprzedaż powyżej 5 mln zł. To dlatego, że dochody firm z tej działalności zależą od stopnia specjalizacji, a ta jest niewielka. W praktyce specjalizowanych dostawców mamy w kraju nie więcej niż trzech-czterech, dlatego obroty rynku są rozproszone. Ubocznym efektem takich uwarunkowań jest to, że na rynku jest wielu dostawców i brakuje lidera, który skupiałby w sobie większą część udziałów, a niestety takie rozbicie rynku na wiele firm sprzyja tarciom i przepychankom cenowym.

Koszty obsługi posprzedażnej i serwisu stale rosną, ceny produktów i usług są hamowane przez silną konkurencję, dlatego nacisk na jakość w produkcji i tym samym ochronę staje się w takiej sytuacji jedynym sensownym wyjściem pozwalającym spiąć całość projektu. Oczywiście oczekiwania klientów oraz to, że jesteśmy coraz bardziej otwarci na współpracę z zagranicą, też ma tutaj znaczenie, niemniej faktem jest, że zapewnienie jakości staje się dzisiaj bardzo ważne w całej krajowej branży elektroniki.

Przegląd ofert dostawców materiałów i komponentów do ochrony antystatycznej

Pozytywne wsparcie dla rynku dają z pewnością regulacje prawne, np. dyrektywy europejskie lub natowskie - urządzenia bez ochrony przed EMI/ESD nie są w stanie spełnić odpowiednich norm, ulegają uszkodzeniu podczas badań lub po prostu nie działają. Stąd wymogu ochrony nie daje się też tak prosto lekceważyć lub pomijać, nawet gdy świadomości nie ma. Nawet jeśli producent kontraktowy lekceważy zalecenia w tytułowym obszarze, dzisiaj nierzadko ma ją klient, który zanim podpisze kontrakt, chce obejrzeć halę produkcyjną.

Dariusz Basiński

LAFOT Elektronik

  • Jakie podejście do ochrony antystatycznej dominuje w krajowych firmach?

Mamy w Polsce wiele zakładów produkujących na zlecenie. Jeśli jest to kontraktowy montaż elektroniki czy produkcja podzespołów dla motoryzacji, technologiczna potrzeba ochrony przed ESD jest z reguły wpisana w warunki współpracy. Kontrahenci rzadko jednak stawiają podwykonawcom konkretne wymagania.

Ochronę trzeba wprowadzić, jednak nie zawsze wiadomo, w jakim zakresie. Aby zrobić to optymalnie, warto posiłkować się wsparciem dostawców. Szkolenie z zakresu ochrony przed ESD daje przygotowanie merytoryczne, również w kwestiach organizacyjnych. Bardzo istotna jest także ocena ryzyka ESD w poszczególnych procesach, która pozwala wskazać obszary szczególnego zainteresowania. Wymaga ona jednak znajomości fizyki zjawisk ESD oraz dostępności do określonego sprzętu pomiarowego.

  • Co jest ważne w handlu takimi produktami, a co nie? Jakim czynnikiem jest cena?

Cena od zawsze ma bardzo duże znaczenie, ale nie powinna być jedynym wyznacznikiem w momencie wyboru konkretnej opcji. Klienci nie zawsze są pewni tego, czy zastosowane przez nich środki ochrony przed ESD są skuteczne. Zapomina się, że każdy materiał powinien spełniać określone wymagania. Standard wyraźnie wskazuje potrzebę oceny produktu pod kątem jego parametrów, bo od ich utrzymania zależeć będzie skuteczność całego systemu ochrony przed ESD. Ważna więc jest jakość i zgodność z normą potwierdzona wykonanymi badaniami.

  • Jakie nowości w zakresie antystatyki są warte zauważenia?

Poszczególne środki ochrony przed ESD w zasadzie już dawno zostały wymyślone, więc jeśli chodzi o nowości, z pewnością możemy mówić o poszerzeniu oferty o nowe warianty. Wyposażenie stanowisk pracy staje się bardziej funkcjonalne, a wszelkie akcesoria otrzymują nowe opcje wykonania czy kolorystyczne. Trend ten doskonale widać również w przypadku wyposażenia osobistego, czyli obuwia i odzieży ESD. Sporo nowości wprowadzono ostatnimi czasy w kategorii sprzętu kontrolno-pomiarowego i na tym polu z pewnością wiele ciekawych rozwiązań się jeszcze pojawi.

JAKOŚĆ, CZYLI TEMAT RZEKA

Jakość materiałów antystatycznych jest niełatwa do zweryfikowania, zwłaszcza w aspekcie długoterminowym, czyli nie w momencie wyjęcia produktu z opakowania, ale po pewnym czasie eksploatacji. Pomiar parametrów wymaga posiadania specjalistycznych i drogich mierników oraz często zaplecza badawczego, co przy niewielkiej skali działalności wielu firm nie jest opłacalne. Stąd w typowym przypadku dokonuje się prostych kontroli skuteczności ochrony za pomocą testerów, a drobiazgowe badania zostawia producentom.

Używanie pewnych jakościowo materiałów i przestrzeganie zaleceń w zakresie czasu używania, harmonogramu wymian, a w przypadku odzieży stosowanie się do zaleceń w zakresie jej konserwacji jest słusznym kompromisem między zachowaniem skuteczności ochrony a ponoszonymi wydatkami. Jest to z pewnością kompromis opierający się na zaufaniu między producentem, dystrybutorem i klientem, co niestety prowadzi do kłopotów w przypadku nieuczciwości którejkolwiek ze stron takiego porozumienia.

Krajowy rynek jest zalewany azjatycką produkcją o miernych parametrach, której własności ochronne szybko się degradują. Na dodatek łańcuch dostaw jest w tym przypadku dość skomplikowany, bo jak wiadomo, rzeczywisty producent w Azji jest nierzadko ukryty w sieci powiązań kooperantów i agencji handlowych. To samo dotyczy marek produktów, które często firmują różne towary, a powiązanie między marką i producentem bywa całkiem nieokreślone. Na dodatek materiały ochronne nierzadko nie są znakowane, przez co całe powiązanie konkretnego towaru z marką i producentem staje się wręcz iluzoryczne.

Tanie azjatyckie źródła zaopatrzenia najczęściej opierają się na sieci pośredników i agencji handlowych o szerokim spektrum aktywności i każdy z tych elementów łańcucha dostaw sprzedaje praktycznie wszystko. Skutkiem takich zależności jest to, że jakość dostaw może się znacznie wahać. Pierwsze zamówienia, niejako na zachętę, z reguły są dobre i sugerują, że dostawca jest pewny a produkty bez zarzutu, potem jakość potrafi się pogorszyć lub wręcz to, co dostajemy, staje się dziełem przypadku.

W przypadku trudnych do oceny jakościowej materiałów takich jak antystatyka te uwarunkowania w jeszcze większym stopniu determinują to, co dzieje się na rynku niż dla innych grup produktowych. W pewnym stopniu przenoszą się też na rynek dystrybucji w kraju, gdyż internetowe platformy handlowe dają łatwy dostęp do azjatyckich źródeł zaopatrzenia dla wszystkich chętnych.

Znaczenie kryteriów oferty handlowej w zakresie antystatyki

W zestawieniu najważniejszych czynników składających się na ofertę za najbardziej istotny parametr uznano oczywiście cenę. W realiach naszego kraju jest ona głównym selektorem ofert dla wielu grup produktowych i zaskoczeniem jest, gdy w tego typu zestawieniach nie wypadnie ona na szczycie. Niemniej poza nią bardzo istotne są też parametry techniczne, jakość wykonania oraz termin i logistyka dostawy. Słabe wskazania na markę i renomę producenta oraz pomijalnie małe znaczenie długotrwałej współpracy klienta z dostawcą potwierdzają tylko to, że to silne wskazanie na cenę wcale nie było przypadkowe. Firmy elektroniczne nie postrzegają produktów ochronnych jako wyrobów o zaawansowanej technologii, kosztownych w produkcji i takich, gdzie warto zapłacić więcej za coś porządnego. Raczej dominuje odwrotne podejście, że jest to właśnie ten obszar rynku, gdzie chętnie robi się oszczędności. Niestety jak widać, budowanie świadomości klientów poprzez edukację na temat zagrożeń to proces, który się nigdy nie zakończy.

Efekt jest taki, że elementy i materiały ochronne często są sprzedawane przez firmy bez kompetencji z tego obszaru techniki, bo coraz częściej widać, że pomysł na biznes bazuje na tym, aby za pomocą źródeł takich jak Aliexpress kupić popularne produkty, jak żarówki LED, komponenty oraz materiały, po atrakcyjnych cenach upchnąć je na naszym rynku i zniknąć, zanim pojawią się kłopoty.

NIC TAK NIE EDUKUJE KLIENTA JAK WPADKA!

Dostawcy renomowanych produktów podkreślają, że nic tak nie działa na ich korzyść, jak zmiana dostawcy na taniego i późniejsze problemy z jakością, bo wówczas te oczywiste zależności, o których powtarzają klientom do znudzenia i często bez wzbudzania uwagi, zyskują namacane potwierdzenie finansowe i stają się wiarygodne. Trochę szkoda, że edukacja rynku odbywa się tak brutalnymi metodami, ale lata lecą, a problemy wciąż niestety mamy te same.

Łukasz Tchurz

Renex

  • Jakie są najważniejsze cechy brane pod uwagę przy kupnie materiałów antystatycznych?

Zdecydowanie zaraz po cenie klienci zwracają uwagę na jakość produktu. Oczekiwania względem tej grupy produktów wciąż rosną. Dodatkowo, na decyzje zakupowe wpływa to, co klient w ramach ceny produktu otrzymuje. W przypadku urządzeń takich jak testery czy jonizatory oczekuje się wsparcia technicznego, doradztwa, ale także kompleksowej opieki serwisowej.

Inną grupą, gdzie oczekiwania są podobne, są meble antyelektrostatyczne. Klienci zwracają tu uwagę na ergonomię pracy. Dlatego wymagają projektów hali produkcyjnej z układem stanowisk. O ile przygotowanie, wybór akcesoriów i wyposażenia dodatkowego jest zadaniem łatwym, o tyle uwzględnienie aktualnych i przyszłych potrzeb firmy już nie jest takie proste, bowiem wymaga fachowej wiedzy, doświadczenia i umiejętności rozwiązywania trudnych sytuacji. Dlatego klienci szukają dostawców, którzy są w stanie im to zapewnić.

  • Jakie są najważniejsze czynniki wspierające sprzedaż?

Pierwsza sprawa to świadomość pracowników danego przedsiębiorstwa. To od nich wymaga się, by wiedzieli, w jaki sposób stosować się do warunków ochrony antystatycznej oraz co im jest do tego niezbędne. Dlatego tak istotne są szkolenia kadry w tym zakresie. Nieocenioną formą wsparcia jest także możliwość przeprowadzenia audytu w siedzibie firmy.

Drugi czynnik to zgodność z normami i certyfikaty. Produkty antyelektrostatyczne rzeczywiście muszą zapewniać ochronę. W przeciwnym razie przedsiębiorstwa ponoszą ogromne straty w postaci przestojów, napraw i zwrotów. Dlatego najlepiej, gdy gwarancję zgodności z normami dają odpowiednie certyfikaty wydane przez niezależne instytucje. W końcu to one zapewniają, że np. odzież antyelektrostatyczna po kilku praniach nadal będzie zachowywała swoje właściwości.

JEDNA OSOBA ODPOWIEDZIALNA

Sporo problemów z zabezpieczeniem antystatycznym produkcji bierze się z rozmycia odpowiedzialności za bezpieczeństwo. Dział zakupów jest zainteresowany, aby niezbędne materiały zostały kupione sprawnie i niedrogo, nadzór produkcji chciałby zwykle mieć towar najlepszy i wyłącznie markowy, a zarząd często stara się te dwa skrajne stanowiska pogodzić jakimś kompromisem.

Każdy pion biznesowy w firmie w jakiś stopniu wpływa na decyzje zakupowe, rodzaj i ilość stosowanych środków ochronnych i miejsc, gdzie są one używane. Niestety wiele decyzji w takiej rzeczywistości nie ma podbudowy merytorycznej i jest funkcją innych celów, np. oszczędności, wygody, chęci wykonania planu i podobnych.

Efekt jest taki, że nikt osobiście nie odpowiada za ochronę i jeśli się pojawi problem, to nie da się wskazać osoby odpowiedzialnej. W praktyce za dobór zabezpieczeń odpowiada nierzadko zakupowiec, który ma niską świadomość zagrożeń i zbyt łatwo ulega pokusie kupna tańszych zamienników podzespołów, o innych parametrach w stosunku do założeń projektowych.

Z powyższych przyczyn poważne podejście do zagadnienia wymaga powołania koordynatora ESD, a więc osoby podejmującej decyzje i dysponującej wiedzą na temat zjawisk i zabezpieczeń.

Zestawienie czynników pozytywnie kształtujących rozwój rynku

Za najważniejszy czynnik pozytywnie kształtujący rozwój rynku ankietowani specjaliści uznali wzrost świadomości firm w zakresie zagrożeń, a więc ich wiedzę i doświadczenie pozwalające nie tylko wybierać produkty jakościowo dobre, ale dostrzegać potrzebę ochrony. Z pewnością świadomy użytkownik jest w stanie nie tylko dać odpór wszechobecnej tandecie, ale także umiejętnie stosować środki ochronne w różnych miejscach, nie tylko tych oczywistych i ta właściwość wydaje się podwójnie cenna z punktu rozwoju rynku. Na kolejnych miejscach znalazły się wymagania prawne i normy, które wymuszają stosowanie ochrony, wzrost presji na jakość i powiększająca się kooperacja z zagranicą, wymuszająca dopasowanie się do tamtejszych standardów i wymagań. Wśród czynników o charakterze technicznym na wykresie dość mocno zarysowane jest to, że z każdą kolejną generacją elektronika staje się coraz bardziej wrażliwa i podatna na uszkodzenia, a więc wymaga lepszej ochrony.

Właściwa ochrona przed elektrycznością statyczną obejmuje również szereg działań o charakterze organizacyjnym i szkoleniowym dla personelu. Pracownicy firmy muszą zdawać sobie sprawę z tego, co robią i w jaki sposób problematyka ochrony przed ESD dotyczy ich pracy i wykonywanych czynności. Bez takiej świadomości inwestowanie nawet w najbardziej wyrafinowane środki ochronne nie ma większego sensu, gdyż jak w wielu innych dziedzinach najsłabszym elementem całego połączonego ze sobą łańcucha zależności okazuje się zazwyczaj człowiek.

Koordynator jest już stanowiskiem, które pojawia się w większych firmach EMS lub zakładach produkcyjnych, niemniej niestety nie zawsze. Można jednak postrzegać obecność koordynatora jako swoistego miernika wtajemniczenia firmy w zagadnienia ochronne.

Jacek Hajduk

Eurostat

  • Jakie są czynniki sprzyjające rozwojowi rynku materiałów i podzespołów do ochrony antystatycznej?

Wszechobecność elektroniki w branżach czułych na jakość (samochody, AGD) i rosnąca liczba takich projektów w portfolio działających w Polsce EMS-ów przekłada się na coraz większą świadomość istnienia zagrożeń związanych z ESD. Klienci są najlepszymi nauczycielami, bo wymagają od swoich podwykonawców zachowania najwyższych standardów ochrony antystatycznej i dzięki temu firmy z tej branży mogą się wykazać kompetencjami.

  • Co jest ważne w handlu takimi produktami?

W branży dystrybucji istotne jest dotarcie do właściwych osób, co w wypadku produktów dotyczących ochrony przed ESD bywa w Polsce wyzwaniem. Gama produktów antystatycznych jest bardzo szeroka, co sprzyja rozproszeniu odpowiedzialności zakupowej. Począwszy od zakupów strategicznych, jeśli opakowania są częścią BOM-u klienta, przez poszczególnych "zakupowców" odpowiedzialnych za poszczególne projekty (project buyer/engineer/manager), których w jednej firmie może być wielu, od osób związanych z zakupami wyposażenia produkcyjnego, po specjalistę od BHP, który często wśród swoich obowiązków ma wybór źródeł zakupu odzieży ochronnej.

  • Co zmienia się w technologii materiałów antystatycznych?

Dla wielu dostawców opakowań antystatycznych w wersji rozpraszającej (opakowania foliowe i termoformowalne) wyzwaniem jest wyprodukowanie wersji o nieograniczonym czasie użycia. Część firm ciągle oferuje produkty, które tracą swoje właściwości antystatyczne po określonym czasie (2 lata, 6 miesięcy - w zależności od technologii). W wypadku opakowań jednorazowych można na ten mankament przymknąć oko, ale opakowania wielokrotnego użycia nie powinny być już z takich materiałów wytwarzane.

PRZEGLĄD DOSTAWCÓW PRODUKTÓW ANTYSTATYCZNYCH

Mimo że jak wspomniano duży udział w sprzedaży na rynku mają materiały antystatyczne importowane z krajów azjatyckich, warto zauważyć i docenić to, że są w kraju także przedsiębiorstwa je produkujące.

Duży potencjał w tym obszarze ma firma Renex z Włocławka, która produkuje m.in. odzież antystatyczną, krzesła, obuwie, rękawiczki i opaski. Firma systematycznie poszerza asortyment własnych produktów antystatycznych, które oferowane są pod marką Reeco. Produkcją krzeseł zajmują się też Robtools SMT i Pakt Electronics, a w zakresie opakowań antystatycznych jest obecna firma Artpol z Kwidzyna.

Po stronie dystrybucji materiałami antystatycznymi zajmują się firmy zwykle związane z urządzeniami i materiałami do produkcji. Dla nich tematyka ochrony jest istotną częścią działalności i one dysponują kompleksową ofertą od strony asortymentu. Takim przedsiębiorstwem jest na przykład firma LaFot Elektronik, która zajmuje się dystrybucją systemów zabezpieczeń antyelektrostatycznych niemieckiej firmy Wolfgang Warmbier.

Istotne czynniki o charakterze negatywnym

Główne czynniki o charakterze regresywnym dla rozwoju rynku obejmują przede wszystkim oszczędności i cięcie kosztów u klientów, a więc to, że próbują oni na ochronie zaoszczędzić. Te oszczędności to kupowanie od tańszych dostawców, ograniczanie ochrony jedynie do niezbędnych miejsc, przedłużanie czasu eksploatacji i użytkowania materiałów (np. odzieży), niedostateczna kontrola jakości zabezpieczeń, zła organizacja w zakładzie pracy lub też bagatelizowanie problemów i skutków. Wszystkie takie działania wiążą się z brakiem dostatecznej wiedzy u firm elektronicznych, która wydaje się kluczem do wszelkich zmian.

La-Fot organizuje szkolenia, wykonuje także audyty w zakresie zabezpieczeń ESD oraz certyfikuje strefy ochrony przed wyładowaniami. Firma prowadzi ponadto laboratorium do pomiarów materiałów ESD. Spore zaangażowanie można przypisać też dostawcom takim jak PB Technik, Robtools SMT, Loktech, Pakt Electronics, Ambex, a także Treston Ergona.

Sprzedaż materiałów, mebli i wyposażenia jest dla tych przedsiębiorstw korzystnym uzupełnieniem biznesu i szansą na pełną, kompleksową obsługę klienta. Poza materiałami w ich ofertach pojawia się odzież ochronna, meble, testery i mierniki, jonizatory powietrza, zgrzewarki, pakowarki próżniowe i wiele innych pokrewnych wyrobów. Produkty antystatyczne w szerokiej ofercie mają też naturalnie dystrybutorzy podzespołów, jak Elhurt oraz wszystkie firmy katalogowe, czyli Farnell, Conrad, TME, Elfa Distrelec.